മൃതിയിലൂടെ വീടണയുമ്പോൾ: 'പാരഡൈസോ 17'-ലെ ഡാന്റെയൻ പ്രവാസവും ആത്മീയ എത്തിച്ചേരലും
അമേരിക്കൻ എഴുത്തുകാരിയായ ഹന്ന ലിലിത്ത് അസ്സാദിയുടെ ഏറെ പ്രശംസ പിടിച്ചുപറ്റിയ മൂന്നാമത്തെ നോവലാണ് 'പാരഡൈസോ 17' (Paradiso 17). വ്യാപകമായ നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയ ഈ കൃതി 2026-ലെ 'വുമൺസ് പ്രൈസ് ഫോർ ഫിക്ഷന്റെ' ലോങ് ലിസ്റ്റിലും ഇടംപിടിച്ചിരുന്നു.
എഴുത്തുകാരിയുടെ അന്തരിച്ച ഫലസ്തീനിയൻ പിതാവിന്റെ ജീവിതത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട് രചിച്ച, തികച്ചും വ്യക്തിപരമായതും വൈകാരിക സാന്ദ്രവുമായ ഒരു ബൃഹത് ആഖ്യാനമാണിത്. അരിസോണയിൽ മരണക്കിടക്കയില് കഴിയുന്ന പിതാവിന്റെ അവസാന നാളുകളിലാണ് അസ്സാദി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ലാത്ത ഖണ്ഡങ്ങളായി എഴുതി തുടങ്ങുന്നത്. 1948-ലെ നക്ബയുടെ (Nakba) സമയത്ത്, അഞ്ചാം വയസ്സിൽ ഫലസ്തീനിൽ നിന്ന് പാലായനം ചെയ്യേണ്ടി വന്ന 'സുഫിയാൻ' എന്ന കഥാപാത്രത്തിന്റെ ജീവിതമാണ് നോവൽ പിന്തുടരുന്നത്. കാലത്തിലൂടെയും ദേശങ്ങളിലൂടെയും മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ കഥ, സ്വന്തമെന്ന് വിളിക്കാൻ ഒരിടത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള അയാളുടെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ നീണ്ടുനിന്ന അസ്വസ്ഥമായ അന്വേഷണങ്ങളുടെ ചരിത്രരേഖ കൂടിയാണ്.
സിറിയൻ അഭയാർത്ഥി ക്യാമ്പിലൂടെയും, കുവൈറ്റിലെ എണ്ണപ്പാടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മരുഭൂമികളിലൂടെയും, തന്റെ പതിനേഴാം വയസ്സിൽ ഫ്രാൻകോ ലിയോൺ എന്ന പേരില് പഠനം നടത്തുന്ന ഒരു ചെറിയ ഇറ്റാലിയൻ സർവ്വകലാശാലാ നഗരത്തിലൂടെയും സുഫിയാന്റെ ജീവിതം കടന്നുപോകുന്നു. തുടർന്ന്, ടാക്സി ഡ്രൈവറായി ജീവിക്കുകയും ഒരു അമേരിക്കൻ-ജൂത സ്ത്രീയെ വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ന്യൂയോർക്ക് നഗരത്തിലെ തെരുവുകളിലേക്കും, ഒടുവിൽ അരിസോണയിലെ ഫീനിക്സിലെ വിഭ്രമാത്മകമായ വിശാല മരുഭൂമികളിലേക്കും ആ യാത്ര നീളുന്നു. ന്യൂയോർക്കിലെ ധനികനായ ജൂതനായ ബർണാർഡോ എന്ന സുഹൃത്ത്, സുഫിയാന്റെ ജീവിതത്തിലുടനീളം സാമ്പത്തികമായി സഹായിക്കുന്നുണ്ട്—സാധാരണ ഫലസ്തീൻ പ്രവാസികളുടെ ജീവിതങ്ങളിൽ അപൂർവ്വമായി മാത്രം കാണുന്ന ഒന്നാണിത്. ഇത്തരം അനുഭവങ്ങളിലൂടെ, ഒരേസമയം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിലൂടെ ഫലസ്തീനികളുടെ ആകെ ദുരന്തപൂർണ്ണമായ ജീവിതവഴികൾ ചുരുക്കി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, നോവൽ കേവലമൊരു പ്രതീകാത്മക കഥയോ രൂപകമോ (allegory) മാത്രമായി ചുരുങ്ങിപ്പോകാതെ നില്ക്കുന്നു. തനിമയുള്ള കഥാപാത്ര നിർമ്മിതി കൊണ്ടും ദൃഢമായ ഇതിവൃത്തസ്വഭാവം കൊണ്ടും ഈ കൃതി സാഹിത്യലോകത്ത് സ്വന്തമായൊരു വ്യക്തിത്വം പുലർത്തുന്നു.
ലോകസാഹിത്യത്തിൽ 'പ്രവാസത്തിന്റെ കവിത' (Exile Canto) എന്ന് ഖ്യാതിനേടിയ ഡാന്റെയുടെ ഡിവൈൻ കോമഡിയിലെ 'പാരഡൈസോ, കാന്റോ 17'-ൽ നിന്നാണ് നോവലിന്റെ ശീർഷകം സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. നോവലിന്റെ തുടക്കത്തിൽ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദ്ധരണിയും (epigraph) ഈ ഭാഗത്തുനിന്നുള്ളതാണ്; പ്രിയപ്പെട്ട സ്വന്തം നഗരത്തിൽ നിന്ന് താൻ നാടുകടത്തപ്പെടാൻ പോകുന്നുവെന്ന ഭയാനകവും വ്യക്തവുമായ പ്രവചനത്തെയാണ് ഡാന്റെ അവിടെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നത്. സുഫിയാനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, അഞ്ചാം വയസ്സിലെ പ്രവാസം എന്നത് സ്വന്തം വേരുകളിൽ നിന്നുള്ള പെട്ടെന്നുള്ളതും ക്രൂരവുമായ ഒരു പിഴുതെറിയലായിരുന്നു. ഡാന്റെയുടെ ജീവിതത്തിലെന്നപോലെ, ഈ 'ആദ്യ ശരം' (first arrow) സുഫിയാന്റെയും ജീവിതവഴികളെ പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിക്കുകയും, ഒരിക്കലും തിരിച്ചുപിടിക്കാനാവാത്ത സ്വന്തം വീടിനെ തേടി ദശാബ്ദങ്ങളോളം അലയുന്ന ഒരു ശാശ്വത നാടോടിയാക്കി അയാളെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.
"അന്യന്റെ അപ്പം എത്രത്തോളം ഉപ്പുരസമുള്ളതാണെന്നും,
അന്യന്റെ പടവുകൾ കയറിയിറങ്ങി നടക്കുക എന്നത് എത്രത്തോളം
പ്രയാസകരമാണെന്നും നീ തിരിച്ചറിയും..."
സുഫിയാന്റെ ജീവിതത്തിലെ ദൈനംദിന അതിജീവന സമരങ്ങളെ അങ്ങേയറ്റം മനോഹരമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന വരികളാണിത്—നിരന്തരം 'അന്യന്റെ അപ്പം' തിന്നുകയും, താൻ തികച്ചും ഒരു അപരിചിതൻ മാത്രമാണെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഇടങ്ങളിലൂടെ ജീവിച്ചു തീർക്കുകയുമാണ് അയാൾ. അപരിചിതമായ ലോകങ്ങളിലെ താൽക്കാലിക ആതിഥേയത്വങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുമ്പോഴും, ഉള്ളിൽ വിട്ടുമാറാതെ പേറുന്ന അസ്വസ്ഥതകളുടെ ഭാരം പേറുന്ന ആ 'ഡാന്റെയൻ തളർച്ച' (Dantean exhaustion) ഈ നോവൽ കൃത്യമായി പകർത്തിവെക്കുന്നുണ്ട്.
ഈ ശീർഷകത്തിൽ ഒരു ഘടനാപരവും ആത്മീയവുമായി ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വൈരുദ്ധ്യം (structural and spiritual irony) കൂടി കണ്ടെത്താനാകും. ഡിവൈൻ കോമഡിയിൽ, 'പാരഡൈസോ' എന്നത് ആത്മാവ് പരമമായ ശാന്തിയും വെളിച്ചവും ശാശ്വതമായ സ്വർഗ്ഗീയ ഭവനവും പ്രാപിക്കുന്ന അന്തിമ അവസ്ഥയെയാണ് പ്രതീകവൽക്കരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ആ പരമമായ സ്വർഗ്ഗീയതയുടെ അരികത്തു നിൽക്കുമ്പോഴും, തന്റെ ഭൗതിക ഭവനത്തിന് സംഭവിച്ച വേദനാജനകമായ തകർച്ചകളെ തിരിഞ്ഞുനോക്കാനും ഓർമ്മിക്കാനും ഡാന്റെ നിർബന്ധിതനാകുന്നുണ്ട്. സമാനമായ രീതിയിൽ, അസ്സാദിയുടെ 'പാരഡൈസോ 17' ആരംഭിക്കുന്നത് കഥയുടെ ഒടുക്കത്തിൽ നിന്നാണ്—അരിസോണയിലെ മരണക്കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്ന സുഫിയാനിൽ നിന്ന്. ഭൗതിക ശരീരം തളരുമ്പോഴും, അയാളുടെ മനസ്സ് വിഭ്രമാത്മകമായി (hallucinatory) കാലത്തിലൂടെയും ദേശങ്ങളിലൂടെയും സൂഫി ആത്മീയതയിലൂടെയും (Sufi mysticism) ഉയരങ്ങളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു. അയാളുടെ ആ മരണക്കിടക്ക തന്നെയാണ് അയാളുടെ വ്യക്തിപരമായ 'പാരഡൈസോ' ആയി മാറുന്നത്. സ്വന്തം പ്രവാസി ജീവിതത്തിൽ ചിതറിപ്പോയ ഓർമ്മത്തുണ്ടുകളെ സമഗ്രമായി തിരിഞ്ഞുനോക്കാനും, അവയെല്ലാം കൂട്ടിച്ചേർത്ത് അർത്ഥപൂർണ്ണവും മനോഹരവുമായ ഒരു ചിത്രമാക്കി മാറ്റാനും അയാൾക്ക് സാധിക്കുന്നത് ആ അവസാന ഘട്ടത്തിലാണ്.
ടോൾസ്റ്റോയിയുടെ 'ദി ഡെത്ത് ഓഫ് ഇവാൻ ഇല്ലിച്ച്' (The Death of Ivan Ilyich) എന്ന കൃതിയിലെ ഇവാൻ ഇല്ലിച്ചിനെപ്പോലെ, ഇവിടെയും പ്രധാന കഥാപാത്രം താൻ ജീവിച്ചുതീർത്ത ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അളന്നു തിട്ടപ്പെടുത്താൻ മരണത്തിന്റെ ആ അവസാന നിമിഷങ്ങളിലെ തെളിച്ചത്തെയാണ് പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നത്. എന്നാൽ, ആഴമില്ലാത്തതും ഉപരിപ്ലവവുമായ ബൂർഷ്വാ സാമൂഹിക ചട്ടക്കൂടുകളോട് കൃത്യമായി പൊരുത്തപ്പെട്ടു ജീവിച്ചതിനാൽ തന്റെ ജീവിതം തികച്ചും ശൂന്യമായിരുന്നുവെന്ന ഭീതിദമായ തിരിച്ചറിവാണ് ഇല്ലിച്ചിനുണ്ടാകുന്നതെങ്കിൽ, സുഫിയാന്റെ മാനസിക പ്രതിസന്ധി ഉടലെടുക്കുന്നത് നക്ബ (Nakba) ഏൽപ്പിച്ച ചരിത്രപരമായ ആഘാതങ്ങളിൽ നിന്നാണ്; അതയാളെ വേരുകളറ്റ, ഭൂമിശാസ്ത്രപരവും സാംസ്കാരികവുമായ ഒരു ശാശ്വത പ്രവാസത്തിലേക്ക് തള്ളിയിടുകയായിരുന്നു.
രണ്ടുപേരെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം മരണം ഒരു പരാജയമല്ല, മറിച്ച് പരമമായ സ്വർഗ്ഗീയതയിലേക്കുള്ള എത്തിച്ചേരലാണ് (supreme arrival). സാമൂഹികമായ വശംവദത്വം കൊണ്ടോ ചരിത്രപരമായ ആഘാതങ്ങൾ കൊണ്ടോ ഒരു മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം തകർന്നുപോയേക്കാം, എങ്കിലും ഭൗതിക ലോകത്തോടുള്ള ആത്യന്തികമായ വിടപറയലിലൂടെ ആത്മാവിന് ഭൗതികമായ കഷ്ടപ്പാടുകളെ മറികടക്കാനും അതിന്റെ യഥാർത്ഥവും ശാശ്വതവുമായ ഭവനത്തെ കണ്ടെത്താനും സാധിക്കുമെന്ന് ടോൾസ്റ്റോയിയും അസ്സാദിയും ഒരുപോലെ കാണിച്ചുതരുന്നു.
സൂഫി പാരമ്പര്യങ്ങളും പ്രവചനസ്വഭാവമുള്ള സ്വപ്നങ്ങളും ആഴത്തിലുള്ള പ്രവാസ അനുഭവങ്ങളും നിറഞ്ഞ 'പാരഡൈസോ 17', മരണക്കിടക്കയിൽ നിന്ന് കുടിയേറ്റ ജീവിതത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതകളെ തിരിഞ്ഞുനോക്കുന്നതിന്റെ ഉന്മാദവും എന്നാൽ വെളിച്ചം നിറഞ്ഞതുമായ ഒരു അവിസ്മരണീയ അന്വേഷണമാണ്.