ഓട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിലെ 'ടുലിപ് യുഗത്തിന്റെ' (Tulip Age - പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കം) പശ്ചാത്തലത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട, ചരിത്രത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ചിത്രവേലകളുള്ള നോവലാണ് ഇസ്കന്ദർ പാലായുടെ 'ടുലിപ് ഓഫ് ഇസ്താംബുൾ' (Tulip of Istanbul). കലയും ആഡംബരവും അതിന്റെ അത്യുന്നതിയിൽ വിളങ്ങിനിൽക്കുകയും, അതേസമയം തന്നെ രാഷ്ട്രീയ അശാന്തിയും ഒടുവിൽ 1730-ലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ കലാപവും അരങ്ങേറുകയും ചെയ്ത ഒരു സവിശേഷ കാലഘട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇസ്താംബൂളിന്റെ പ്രൗഢിയും അതിന്റെ തകർച്ചയും പശ്ചാത്തലമാക്കിക്കൊണ്ട് പ്രണയവും നിഗൂഢതകളും കൊട്ടാരങ്ങളിലെ ഗൂഡാലോചനകളും (Palace intrigue) നോവലിൽ സമന്വയിക്കുന്നു. ഓട്ടോമൻ ദിവാൻ സാഹിത്യത്തിലെ പ്രശസ്ത പണ്ഡിതനും തുർക്കിയിലെ പ്രമുഖ എഴുത്തുകാരനുമാണ് ഇസ്കന്ദർ പാലാ (ജനനം: 1958). കലകളുടെ പുരോഗതിക്കും, ടുലിപ് പുഷ്പങ്ങളോടുള്ള ഭ്രാന്തമായ അഭിനിവേശത്തിനും, കുലീനവിഭാഗങ്ങളുടെ ഭോഗലാലസതക്കും പേരുകേട്ട 1718-1730 കാലഘട്ടത്തിലാണ് കഥ നടക്കുന്നത്. ചരിത്രപരമായി, ആഡംബരങ്ങൾക്കും അഴിമതിക്കുമെതിരെ ഉയർന്നുവന്ന 'പട്രോണ ഹലീൽ കലാപം' (Patrona Halil Revolt - 1730) എന്ന ജനകീയ മുന്നേറ്റത്തോടെയാണ് ഈ പ്രത്യാശകളുടെ യുഗം അവസാനിക്കുന്നത്.
ഇസ്താംബൂളിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണ്ണായകമായ 1730-ലെ ഏതാനും മാസങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഈ നോവൽ വികസിക്കുന്നത്; ഘടനാപരമായി ഇതൊരു കൊലപാതകാന്വേഷണ കഥയാണ് (Murder mystery). തന്റെ രാജകീയ പാരമ്പര്യത്തെക്കുറിച്ച് യാതൊരു അറിവുമില്ലാത്ത, അവിഹിത ബന്ധത്തിൽ ജനിച്ച ഫാൽക്കോ (Falco) എന്ന യുവാവ് ഒരു ദിവസം ഉണരുമ്പോൾ കാണുന്നത് ശിരസ്സറുക്കപ്പെട്ട തന്റെ പുതുമണവാട്ടി നക്സിഗുലിനെയാണ്. ഈ കുറ്റകൃത്യത്തിന്റെ പേരിൽ അയാൾ തടവിലാക്കപ്പെടുന്നു. തടവില്നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്ന ഫാൽക്കോ, ഒരു ഭ്രാന്താലയത്തിൽ നിന്ന് ചാടിപ്പോന്ന മറ്റൊരു യുവാവുമായി സൗഹൃദത്തിലാവുകയാണ്. തന്റെ കാമുകിയുടെ പിതാവ് നിർബന്ധിച്ച് ഭ്രാന്താലയത്തിലടച്ചതായിരുന്നു ആ യുവാവിനെ. ക്രൂരമായ മർദ്ദനങ്ങൾ, വേഷംമാറലുകൾ, വില്ലന്മാർ, കൊലയാളികൾ, ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്യങ്ങൾ, വഞ്ചനകൾ തുടങ്ങി ഇത്തരമൊരു കഥയിൽ നമ്മൾ പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന എല്ലാ ചേരുവകളും ഇതിലുണ്ട്. നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ടവർക്കായി ഈ രണ്ട് യുവാക്കളും ഒരുമിച്ച് നടത്തുന്ന തിരച്ചിൽ, സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക തകർച്ച കാരണം ഇസ്താംബൂളിലെ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ പുകയുന്ന വലിയൊരു ജനകീയ കലാപത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവുകളിലേക്ക് കഥയെ എത്തിക്കുന്നു. നാട്ടിലെ സമ്പന്നർ അഴിമതിയിൽ മുങ്ങി, വിദേശ ഇനത്തിൽപ്പെട്ട അപൂർവ്വ ടുലിപ് പുഷ്പങ്ങൾ വളർത്തി ജീവിതത്തിലെ ആഡംബരങ്ങൾ ആസ്വദിക്കുമ്പോൾ, ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള സാധാരണ ജനങ്ങൾ അങ്ങേയറ്റം ദരിദ്രവും ദുരിതപൂർണ്ണവുമായ ജീവിതമാണ് നയിച്ചിരുന്നത്. അഹമ്മദ് മൂന്നാമൻ സുൽത്താനെ സിംഹാസനത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയ 1730-ലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ആ കലാപത്തിന്റെ കഥയുമായി ഈ കൊലപാതക നിഗൂഢത വളരെ മനോഹരമായി കോർത്തിണക്കിയിരിക്കുന്നു. സുൽത്താനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരുമകൻ കൂടിയായ ഗ്രാൻഡ് വിസിയർ (പ്രധാനമന്ത്രി) ഇബ്രാഹിം പാഷയും ഉൾപ്പെടെ ഡസനിലധികം പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങൾ ഈ നോവലിലുണ്ട്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇസ്താംബൂൾ നഗരത്തെപ്പോലെ തന്നെ അതീവ തിരക്കേറിയതും ജനനിബിഡവുമാണ് ഈ പുസ്തകം.
രാജകൊട്ടാരങ്ങൾ, ദർവിഷ് ലോജുകൾ, കഫേകൾ, ഹമാമുകൾ (ടർക്കിഷ് പൊതുസ്നാനഘട്ടങ്ങൾ) എന്നിവയെല്ലാം ഈ നോവലിൽ കൃത്യമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. ടുലിപ് പുഷ്പങ്ങളുടെ കൃഷിരഹസ്യങ്ങളും ഉദ്യാനകലയുടെ വൈദഗ്ധ്യവും ഈ ആഖ്യാനത്തിന്റെ വാച്യാർത്ഥത്തിലും രൂപകതലത്തിലും (Both literally and metaphorically) ഒരുപോലെ അവിഭാജ്യഘടകമായി മാറുന്നു. ഭ്രാന്താലയങ്ങളിലെ പുത്തന് ചികിത്സാരീതികളും, തടവറകളിലെ ക്രൂരമായ പീഡനമുറകളും കഥാഗതിയിൽ വായനക്കാരെ ഞെട്ടിക്കുന്ന ആഘാതങ്ങൾ (Shock-wave effect) സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ട്. നോവലിന്റെ പശ്ചാത്തലം പിൽക്കാല ചരിത്രമാണെങ്കിലും, രാഷ്ട്രീയ ഗൂഢാലോചനകളും കലാപത്തിന് കോപ്പുകൂട്ടുന്ന ഗുണ്ടാസംഘങ്ങളും ചേർന്ന് ഇതിനൊരു മധ്യകാല കൊട്ടാര അന്തരീക്ഷം (Medieval courtly atmosphere) നല്കുന്നു. നോവലിലുടനീളം, ഓട്ടോമൻ കലകളുടെയും പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെയും സൗന്ദര്യം അവിടുത്തെ സാമൂഹിക ജീർണ്ണതയുമായി നിരന്തരം വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നുണ്ട്.
പ്രണയവും വഞ്ചനയും ദുരന്തങ്ങളുടെയും സംശയങ്ങളുടെയും നിഴലിൽ മാറിമാറി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒളിവിലുള്ള രാജകുമാരൻ (Hidden prince motif) എന്ന പ്രമേയം, അധികാരത്തിന്റെ നിയമസാധുതയെയും (Legitimacy) വിധിയെയും കുറിച്ചുള്ള ആലോചനകളെ ഉണർത്തുന്നതോടൊപ്പം, സ്വത്വവും അധികാരവും (Identity versus power) തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളും ഉയർത്തുന്നു. നിഗൂഢതകളുടെയും കൊട്ടാരക്കെണികളുടെയും ഈ അന്തരീക്ഷം നോവലിൽ പ്രകടമാണ്; കാരണം, കഥയുടെ ഘടന പൂർണ്ണമായും ഒരു കൊലപാതക അന്വേഷണത്തിന്റെ മറവിൽ ഒളിപ്പിച്ചുവെച്ച, രാഷ്ട്രീയ അഴിമതിയുടെ രൂപകമായി മാറുന്ന ഒരു മധ്യകാല പൗരസ്ത്യ റൊമാന്സ് പോലെയാണ് (Oriental medieval romance) തോന്നിക്കുക. ഇസ്കന്ദർ പാലാ ബോധപൂർവ്വം തന്നെ ഈ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങളെ ഒരേസമയം ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നു: ഒട്ടോമൻ ഇസ്താംബൂളിന്റെ ടുലിപ് യുഗത്തിലെ ആഡംബര പൂർണ്ണമായ കൊട്ടാരലോകവും, ഒരു വായനക്കാരനെ ആകാംക്ഷയുടെ മുനയിൽ നിർത്തുന്ന കൊലപാതക നിഗൂഢതയുടെ (Whodunit) തന്ത്രങ്ങളും അദ്ദേഹം ഒരേപോലെ സമന്വയിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഈ നോവൽ ഒർഹാൻ പാമുകിന്റെ 'മൈ നെയിം ഈസ് റെഡ്' (My Name is Red) എന്ന വിഖ്യാത കൃതിയെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു എന്നത് തികച്ചും സ്വാഭാവികമാണ്. കലയെ (മിനിയേച്ചർ ചിത്രകല) പശ്ചാത്തലമായും രൂപകമായും ഒരേസമയം ഉപയോഗിച്ചു കൊണ്ട്, ആര്ഭാട പൂര്ണ്ണമായ ഒട്ടോമൻ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഒരു കൊലപാതക നിഗൂഢത അവതരിപ്പിക്കുകയാണ് പാമുകിന്റെ മാസ്റ്റർപീസ്. പാമുക് ചിത്രങ്ങളെ നിഗൂഢമായ സാക്ഷ്യങ്ങളായി ഉപയോഗിച്ചതുപോലെ തന്നെയാണ് പാലാ ഇവിടെ ടുലിപ് പുഷ്പങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കുന്നത്—ഇവിടെയും ഭൗതികവസ്തുക്കൾ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന സത്യങ്ങളുടെ വാഹകരായി മാറുന്നു. രണ്ട് നോവലുകളും വലിയൊരു തകർച്ചയുടെ വക്കിൽ നിൽക്കുന്ന ലോകത്തിലെ സ്വത്വത്തെയും, വഞ്ചനയെയും, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ നശ്വരതയെയും കുറിച്ചാണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്. 'പണ്ടെങ്ങോ കണ്ടെടുത്ത ഒരു പുരാതന കൈയെഴുത്തുപ്രതിയിലെ കഥ' എന്ന രീതിയിൽ നോവലിനെ ചട്ടക്കൂടിലാക്കുന്ന ആഖ്യാനശൈലി (Framing device) ലോകസാഹിത്യത്തിലെ മറ്റ് ചില ഉദാത്ത കൃതികളെയും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ഉംബർട്ടോ എക്കോയുടെ 'ദി നെയിം ഓഫ് ദി റോസ്' (The Name of the Rose) എന്ന നോവൽ, ഒരു മധ്യകാല ആശ്രമത്തിലെ നിഗൂഢതകളെക്കുറിച്ച് അതിന്റെ കഥാകാരനായ അഡ്സോ ഓഫ് മെൽക്ക് (Adso of Melk) എഴുതിയ ഒരു കൈയെഴുത്തുപ്രതിയെ പിന്തുടരുന്ന രീതിയിലാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. അമീൻ മാലൂഫിന്റെ 'സമർഖണ്ഡ്' (Samarkand) ആകട്ടെ, നൂറ്റാണ്ടുകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒമർ ഖയ്യാമിന്റെ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ഒരു സാങ്കൽപ്പിക കൈയെഴുത്തുപ്രതിയുടെ കണ്ടെത്തലിനെ ചുറ്റിയാണ് വികസിക്കുന്നത്. ഇതേ ആഖ്യാന തന്ത്രം (Trope) തന്നെയാണ് യൂസുഫ് സൈദാന്റെ 'അസാസീൽ' (Azazeel) എന്ന കൃതിയിലും കാണാൻ കഴിയുന്നത്; സിറിയൻ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് കണ്ടെടുത്ത, അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഹൈപ്പ (Hypa) എന്ന സന്യാസി എഴുതിയ ഒരു കൈയെഴുത്തുപ്രതിയുടെ വിവർത്തനം എന്ന നിലയിലാണ് ആ നോവൽ സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.
മറ്റൊരു തലത്തില് കൂടി നോവല്,'മൈ നെയിം ഈസ് റെഡ്', 'സമർഖണ്ഡ്', അല്ലെങ്കിൽ 'അസാസീൽ' എന്നീ കൃതികളെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ഇവയെല്ലാം 'തകർച്ചയ്ക്ക് തൊട്ടുമുമ്പുള്ള ആഡംബരം' (Decadence-before-downfall) എന്ന ആഖ്യാന പാരമ്പര്യത്തെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്; ഈ പാരമ്പര്യമാകട്ടെ ഇതിഹാസങ്ങളുടെ കാലത്തോളം പഴക്കമുള്ളതുമാണ്. (ഉദാഹരണത്തിന്, ഹോമറിന്റെ 'ഇലിയഡ്' ട്രോയ് നഗരത്തിന്റെ സർവ്വനാശത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പുള്ള അതിന്റെ പ്രൗഢിയും, കോട്ടമതിലുകളും, വീരനായകന്മാരെയും—അതായത് അതിന്റെ അത്യുന്നതിയെയാണ്—ചിത്രീകരിക്കുന്നത്. വെർജിലിന്റെ 'ഈനിയഡ്' ആകട്ടെ, ട്രോയിയുടെ തകർച്ചയെ റോമാസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഉദയത്തിനുള്ള വിത്തായി പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു; അതായത് ഒരു പുതിയ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആമുഖമായിട്ടാണ് അവിടെ തകർച്ചയെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ ഉദാഹരണങ്ങളെ മഹാഭാരതം, ഗിൽഗാമേഷ്, ഓവിഡിന്റെ മെറ്റാമോർഫോസസ്, ഡാന്റെയുടെ ഇൻഫെർണോ എന്നിവയിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കാം). 'ടുലിപ് ഓഫ് ഇസ്താംബുൾ' പിന്തുടരുന്നത് ഓട്ടോമൻ ടുലിപ് യുഗത്തിന്റെ ആഡംബരങ്ങൾ ഒടുവിൽ പട്രോണ ഹലീൽ കലാപത്തിൽ കലാശിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്. പാമുകിന്റെ നോവൽ ചിത്രീകരിക്കുന്നത് ഓട്ടോമൻ കലാ ലോകം പാരമ്പര്യത്തിനും ആധുനികതയ്ക്കും ഇടയിൽപ്പെട്ട് വിള്ളലുകൾ വീഴുന്നതാണ്. മാലൂഫിന്റെ 'സമർഖണ്ഡി'ൽ ആകട്ടെ, പേർഷ്യയുടെ ബൗദ്ധികമായ അത്യുന്നതി മംഗോൾ അധിനിവേശത്തിനും തുടർന്നുള്ള മറ്റ് അശാന്തികൾക്കും മുന്നിൽ തകർന്നടിയുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഒടുവിൽ 'അസാസീലി'ലേക്ക് വരുമ്പോൾ, ആദ്യകാല ക്രിസ്ത്യൻ വിഭാഗീയതകളുടെ പ്രൗഢി മുഴുവൻ തിയോളജിക്കൽ (ദൈവശാസ്ത്രപരമായ) അക്രമങ്ങളിലേക്ക് തകിടം മറിയുന്നതായും നമ്മൾ കാണുന്നു.
ഒടുവില്, 'ടുലിപ് ഓഫ് ഇസ്താംബുൾ' എന്ന കൃതി 'ഇസ്താംബൂൾ നോവലുകളുടെ' (Istanbul Novel) ആ മഹത്തായ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നത് കാണുന്നത് അങ്ങേയറ്റം ആവേശകരമാണ്. ഒർഹാൻ പാമുകിന്റെ 'മൈ നെയിം ഈസ് റെഡ്', 'ദി മ്യൂസിയം ഓഫ് ഇന്നസെൻസ്', അഹ്മത് ഹംദി താൻപിനാറിന്റെ 'എ മൈൻഡ് അറ്റ് പീസ്', എലിഫ് ഷഫാക്കിന്റെ 'ദി ബാസ്റ്റാർഡ് ഓഫ് ഇസ്താംബുൾ' തുടങ്ങിയ വിഖ്യാത കൃതികളുടെ ഉജ്ജ്വലമായ സാന്നിധ്യമുള്ള ഒരു നിരയാണിത്. മഹത്തായ നഗരങ്ങൾ സാഹിത്യത്തിൽ ഒരിക്കലും കേവലമൊരു പശ്ചാത്തലമായി (Setting) മാത്രമല്ല പ്രത്യക്ഷപ്പെടാറുള്ളത്; പകരം അവ ജീവിക്കുകയും ശ്വസിക്കുകയും, അവിടുത്തെ മനുഷ്യരുമായി തങ്ങളുടെ ജീവിതവും ഓർമ്മകളും ചരിത്രവും പങ്കുവെക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവ നഗരത്തിന്റെ ആന്തരിക പ്രകമ്പനങ്ങളും (Tremors), ആഘാതങ്ങളും (Traumas), ദുരന്തങ്ങളും (Tragedies) നേരിട്ട് ആവിഷ്കരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. 'ടുലിപ് ഓഫ് ഇസ്താംബുളി'നെ ഇസ്താംബൂൾ നോവലുകളുടെ ആ വലിയ നക്ഷത്രസമൂഹത്തിന്റെ (Constellation) ഭാഗമായി വായിക്കാവുന്നതാണ്; ഇവിടെ നഗരം തന്നെയാണ് ആഡംബരങ്ങളുടെയും തകർച്ചയുടെയും വലിയൊരു വേദിയായി മാറുന്നത്. നോവല്,'മൈ നെയിം ഈസ് റെഡ്' എന്ന നോവലുമായി കലയെയും കൊലപാതകത്തെയും പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ, 'എ മൈൻഡ് അറ്റ് പീസ്' എന്ന കൃതിയുമായി അതിന്റെ വിഷാദഭരിതമായ ആധുനികതയെയും (Melancholy modernity), 'ദി ബാസ്റ്റാർഡ് ഓഫ് ഇസ്താംബൂളു'മായി സ്വത്വത്തിന്റെ പ്രകമ്പനങ്ങളെയും ആഘാതങ്ങളെയും പങ്കുവെക്കുന്നു.
Modern Turkish Novel പരമ്പരയില് ഉള്പ്പെടുത്തി ഗ്രീന് ബുക്സ് മലയാളത്തില് എത്തിക്കുന്ന നോവല്, ഹരിതാ സാവിത്രിയാണ് ‘ഇസ്താംബൂളിലെ പ്രണയപുഷ്പമേ’ എന്ന പേരില് തുര്ക്കി ഭാഷയില് നിന്ന് നേരിട്ട് വിവര്ത്തനം ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. നാനൂറ്റി അമ്പതോളം പുറങ്ങളില് വ്യാപിച്ചു കിടക്കുന്ന ബൃഹദ് നോവല്, കൃതഹസ്തയായ എഴുത്തുകാരിയുടെ സൂക്ഷ്മ വിവര്ത്തനത്തില് അതീവ ഹൃദ്യവും പാരായണക്ഷമവുമായി അനുഭവപ്പെടും.